A Simple Guide to Managing Village Poultry in South Africa/Kago ya ngwako

Kago ya ngwako

Illustration: Susan Powell

Dikgogo di nyaka ngwako wa meleba wa go tia. Dikgogo di swanetše go notlelelwa bošego go di šireletša go maemo a mabe a boso, manaba le mahodu. Ngwako o tlo go thuša le gore o kgone go lekola dikgogo le go lemoga ge go nale tša go lwala goba tša go nyaka tlhokomelo. O thuša le gore o kgone go tšea mae lefelong le tee.

Akanya ga botse gore o aga kae ngwako wa dikgogo. O tlo nyaka lefelo la go ba le morithi, la go oma e bile le bolokegile, lebaleng la mpepetla gore lebato le dule le omile ka sehla sa dipula. Go ka nyakega gore o epe foro go raretša ngwako, goba o age mmotwana gore o rotoše lebala pele o aga.

Ntlo e ka agwa ka didirišwa tša go se ture tša go hwetšagala kgauswi go swana le dikota, mahlaka le bjang. O swanetše go lebelela gore go nale eng. E swanetše go ba kgauswi le ntlo ya gago, sekgwa le bjang di tlošwe ka mathoko ohle go fihla magato a mararo (di mitara) gore dinoga le magotlo di se batamele dikgogo tša gago. Mengwako e mengwe e agwa godimo ga dikota go rotošwa lebaleng. Se se šireletša dikgogo go manaba a go swana le dimpša, dinoga le batho.

Bogolo bja ngwako bo tla ya le gore o na le dikgogo tše kae. Go dikgogo tše 10 – 15 tšeo di šetšego di godile, ngwako o swanetše go ba bogolo bja magato a ma bedi bophara le magato a ma bedi botelele. Ngwako o ka upša wa ba o mo golo go na le gore e be o mo nyane.

Ngwako o swanetše go ba le mojako wa go notlelega; o swanetše le go dumelela seetša le moya tša go lekanela go tsena. O swanetše go lota dikgogo di omile mme o di šireletše phefong. Go swanetše go ba le mapheko, ka ge dikgogo di rata go robala di tsokame.

O bee dibjana tša dijo le meetse ka ngwakong. Tšona di ka dirwa ka theko ya fase, ka lekotikoti goba sebjana sa letsopa se tsentšwe ka gare ga sebjana sa lesenke. O šuthišetše sebjana sa meetse mafelong a go fapana ka ngwakong kgafetša ka go bane lebato la mo se dutšego le a koloba.

Illustration: Susan Powell

Dikgogo di nyaka dihlaga go beela mae. O nyaka dihlaga tše tharo go dikgogo tše 10 – 15. Aga dihlaga lefelong la go homola ka ngwakong wa dikgogo, di be bogodimo bja go fihla letolong la motho ge a eme. O ka šomiša mobanki o mo golo wa go logwa, lekotikoti le le golo la go ripša marago, dikota goba matlapa. Alela sehlaga ka bjang bjo bo fsa goba mahlaka mme se dule se hlwekile. O ka tšea mae letšatši ka letšatši mme a mangwe wa fa dikgogo tša go rata go alamela gore di wa phaphaše (bona ka morago).

Ngwako wa dikgogo o swanetše go dula o hlwekile ka go arakwa lebato ka mehla. O ka ala maodu a go swana le mafofora a mapolanka goba bjang bjo bo segagantšwego lebatong ge di le gona. Morole le maodu di swanetše go tlošwa ga tee ka kgwedi goba kgafetša mme di tlogelwe gore di bole pele ga ge di ka tšhelwa ka serapaneng sa dibjalwa. Dibjalwa tša gago di tla gola ga kaone.